melih bas 

Şirketokrasinin küresel devleri! (Forbes 2000:2015)

Şirketokrasi (Corporatocracy), şirketler tarafından ya da şirketlerin çıkar grupları tarafından

kontrol edilen iktisadî ve siyasal bir dizgeyi (sistemi) anlatmak için kullanılan bir terimdir. İktisatçı Jeffrey Sachs’ın Uygarlığın Bedeli/Fiyatı (The Price of Civilization) adlı kitabında ve Yasemin Özdek’in Şirket Egemenliği Çağı kitabında ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz. Peki bu şirketokrasinin tepesinde yer alan şirketler hangileri ?  

FORBES GLOBAL 2000 (FGİB)

Tepedeki bu şirketlere bakarken kullanabileceğimiz çizelgelerden biri de Forbes Dergisi’nin Küresel 2000 çizelgesidir. Bu yılki (2015) FGİB çizelgesi yayınlandı. Çizelge hazırlanırken kullanılan yöntemde halka açık şirketler gelirleri, kârları, varlıkları (aktifleri) ve piyasa değerleriyle bir bileşim olarak ele alınıyor.

FGİB’e genel olarak bakıldığında çizelgede 60 ülkeden şirketin yer aldığını görüyoruz. Şirketler arasındaki güç dengesi Asya’ya doğru kayıyor. Ortadoğulu şirketlerin yükselişleri ise giderek belirgin duruma geliyor. Geçen yılki FGİB’de ilk kez dünyanın en büyük üç şirketi Çin şirketleriydi. Bu yıl bu sayı dörde çıktı, ilk dört sıra Çinlilerin oldu. İlk sırada Tekstilbank’ın yüzde 75.5’ini satın alarak Türkiye’ye de giren Çin Sanayi ve Ticaret Bankası (ICBC) yer alıyor. Sırasıyla ilk düzinenin diğer 11’i ise şöyle: China Construction Bank (CCB), Agricultural Bank of China, Bank of China, Berkshire Hathaway, JPMorgan Chase, Exxon Mobil, PetroChina, Wells Fargo, Toyota Motor, Apple var. Bir zamanların kartalı Coca Cola mı, o 1134’üncü olmuş. 2000 şirketin kimi ülkelere dağılımı bağlamında önce üç ülkeye bakalım: ABD (579), Japonya (218), ve AB’nin ağababası Almanya (45) yani toplamda 842 şirket. Şimdi de BRICS’e bakalım: Brezilya (24) , Rusya (27) , Hindistan (56), Çin (232), Güney Afrika (13) yani toplamda 342 şirket. Oranlarsak (BRICS / Triumvira) yüzde 41, hiç de fena bir güç dengesi değil!

Tek tek göstergeler açısından bakıldığında ise manzara şöyle:  

(i) Gelirlerde birinci Wal-Mart Stores, ama hemen ardından gelenler petrol şirketleri.

(ii) Varlıklarda birinci Çin bankası ICBC, yakın izleyici şirketler de finansal kesimden.

(iii) Kârlılık sıralamasında birinci İngiliz Fannie Mae adlı İngiliz gayrimenkul kredilendirme kuruluşu, izleyenler ise finansal, enerji ve bilişim kesimlerinden. (ICBC üçüncü sırada)  

(iv) Piyasa değeri sıralamasında birinci Apple (kârlılıkta da beşinci), izleyenler ise Google, Exxon Mobil, Berkshire Hathaway (Warren Buffett’ın şirketi), Microsoft. Bilişim sektörünün durumu dikkat çekici!

FGİB içindeki Türk şirketlerinin sayısı da 12. Sıra dereceleriyle verelim. 449:Garanti Bankası, 496:Koç Holding, 501:İş Bankası, 522:Akbank, 611:Sabancı Holding, 804:Halkbank, 888:Vakıfbank, 1095:Türk Hava Yolları, 1175:Turkcell, 1192:Türk Telekom, 1482:Enka, 1729:Erdemir. 5 banka, 2 holding, 1 lojistik, 1 demir-çelik, 2 telekom, 1 de inşaat ya Resulullah.  

İlk 100 şirketin 15’i Çinli ve 10’u banka, 2’si sigorta şirketi, 2’si petrol ve gaz faaliyetleri, 1’i de telekomünikasyon hizmetleri.  

FGİB çizelgesinden de günümüz ekonomisindeki ‘'finansallaşma’’ olgusunu anlamak olanaklı gözüküyor. Küçük ama önemli bir ayrıntı: ilk sıradaki ICBC (yüzde 70 payla) bir kamu şirketi! İkinci olan CCB de öyle. Nasıl yani?  

Sonsöz (Bob Dylan’ın bir parçasından):

‘Daha kaç aydın ışığı görüp, görmezlikten gelecek? Cevabı, dostum, rüzgârda bunun, cevabı esen rüzgârda’ (meraklısı internetten parçayı dinleyebilir, Can Yücel çevirisini de okuyarak)!

Melih BAŞ - 24 Haziran 2015 - Aydınlık

Son Yazılar