ethem gonenc

Doğanın yararları ölçülebilir mi?

Ekosistem servislerinin, yani insanların doğadan sağladığı

yararların değerini ölçmek için indikatörler kullanılmaktadır. Ekosistem servisleri “üretim/ürün”, “düzenleyici” ve “kültürel” olmak üzere üç grupta incelenmektedir. Bu grupların herbirinin içinde oluşturulan ana kategoriler ve her kategoride kullanılan indikatörler aşağıda ele alınmaktadır.

Ekosistemin üretim/ürün servisleri!

Gıda üretimi kategorisinde; tarım ürünleri, çiftlik hayvanları üretimi, avlanan balık ürünleri, yapay çiftliklerin su ürünleri, avlanan yaban hayvanlarının miktarları ile maddi değerleri ve bunların üretiminde kullanılan işgücü birer indikatördür.

Biyolojik ham materyaller ve üretimleri kategorisinde; kereste ve diğer orman ürünleri ile elyaf, reçineler, hayvan derilerinin ve yünlerinin miktarları, maddi değerleri ve bu sektörlerdeki işgücü birer indikatördür.

Yakıt olarak kullanılan biyokütle kategorisinde ise odun kömürü ve yakmalık odun miktarları ile bunların maddi değerleri ve kullanılan işgücü başlıca indikatörlerdir.

Tatlı su kaynakları kategorisindeki indikatörler; kaynakların hizmet verdiği nüfus, su temini miktarı ve maddi değeri ile akarsuların su depolama kapasitesidir.

Genetik kaynaklar kategorisinde yer alan indikatörler; maden yatakları için yapılan yatırım, ticari değeri olan tür sayısı, toplam tür sayısı ve tüm genetik kaynakların maddi değeridir.

Biyokimyasal, doğal, tıp ve eczacılık kategorisinde ise ilaç elde edilen bitki ve hayvan sayısı, doğal sistemde geliştirilen eczacılık ürünlerinin maddi değeri birer indikatördür.

Ekosistemin düzenleyici servisleri!

Hava kalitesi düzenleme kategorisinde; atmosfere yılda bırakılan karbon/azot miktarı, atmosferik kendini temizleme kapasitesi başlıca indikatörlerdir.

Küresel iklim düzenlemeleri kategorisi içinde; atmosferik gazların (CO2, CH4 vb.) akısı, karbon birikimi, karbon alışverişi, bulut formasyonu, yüzey albedosu, evapotransprasyon yüzdesi, karbon tutma kapasitesi gibi indikatörler yer alır.

Bölgesel ve yerel iklim düzenlemeleri kategorisinde; gökyüzü stomatal iletkenlik, evapotransprasyon, bulut formasyonu gibi indikatörler kullanılır.

Su düzenlemeleri kategorisinde; toprağa infiltrasyon ve toprakta depolanan su miktarı birer indikatördür.

Su ve atıksu arıtabilme, işleme kategorisinde; ekosistem tarafından işlenebilen atık miktarı ve ekosistemin atıkları işleyebilme kapasitesi, ekosistemin atıksu arıtma ve su temizleme karşılığı maddi değeri indikatör olarak kullanılır.

Hastalıklarla ilgili düzenlemeler kategorisindeki indikatörler; hastalık taşıyıcı vektörlerin nüfusu, olay sayısı, değişen ekosistem sonucunda hastalık sayılarında değişimler, ekosistemin korunması sonrası hastalık bulaştıran sivrisineklerin nüfusunda değişimlerdir.

Doğal afetlerle ilgili düzenlemeler kategorisinde ise; taşkın olaylarında değişimler, doğal afetlerden dolayı ekonomik kayıp, taşkın azaltma potansiyeli, taşkın sularını taşıyabilecek akarsu depolama kapasitesi, toprağın su depolama ve yeraltına sızdırma kapasitesi, zarar veren doğal afetlerin sayısındaki artış birer indikatördür.

Ekosistemin kültürel servisleri!

Estetik ve etik değerler katagorisinde; daha temiz su ortamlarından dolayı emlakların nispi değer artışı indikatör olarak kullanılabilir. Rekreasyon ve ekoturizm kategorisi ise; toplam rekreasyonel değer, olta balıkçılığı ve avcılık yapanların sayısı, doğa turizminde yapılan harcamalar ve kullanılan işgücü, doğal alan ziyaretçilerinin yaptığı ödemeler gibi indikatörleri içerir.

Yukarıda sıralanan indikatörler ya doğrudan ölçülebilir veya uzmanlarca bunlara değer biçilir. Tüm dünya havzaları için gerçekleştirilen “Milenyum Ekosistem Değerlendirme” çalışmasında (MA 2005, Ecosystems and Human Well-Being, Washington DC, Island Press) dünya ekosistem servislerinde yüzde 60 oranında azalma saptanmıştır. Bunun bir sonucu olarak, yurdumuzunkiler dahil dünya su kaynaklarındaki risk de, haritadan da görüleceği gibi alarm vermektedir.

Maalesef yurdumuzda bu indikatörler henüz kullanılmamaktadır. Eğer kullanılsa idi, örneğin HES’lerin yararlarının, ekosistem servislerinin değeri yanında çok küçük kalacağı görülür ve bunlardan tamamen vazgeçilirdi.

Ethem GÖNENÇ - 18 Nisan 2014 - Aydınlık

Son Yazılar