halkevleri2

Cumhuriyetin Kültürel Yayın Ve Koruma Yurdu : Halkevleri!

Halkevleri hakkında bunları hiç okumadınız!

Halkevleri, 1929 Dünya bunalımının olumsuz etkisi sonucu ekonomi ve toplumsal şartların bir ürünü olarak Cumhuriyet yönetimini pekiştirmek amacıyla kurulmuştur. [1] Halkevleri 14 yerde 19 Şubat 1932’de resmen açılmıştır. [2] Halkevleri İdare ve Teşkilat Talimatnamesinin 1. maddesine göre, “Halkevi, CHP, Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik ve İnkılapçılık prensipleri için çalışan bir kurumdur.”

Halkevleri’nden sorumlu olan İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, “memleket için kıymeti ve faydası ölçülemeyecek yüksek bir eser” olarak tanımladığı Halkevlerinin kuruluşunda ve yaygınlaştırılmasında önemli çalışmalar yapmıştır. Kaya Halkevlerini amaç yönünden “Atatürk İnkılâbı prensiplerinin halk arasında yayılması, derinleşmesi ve kökleşmesi için kurulmuş kurumlar” olarak tanımlamıştır. [3] Yine halkın köylerdeki ve kırlardaki hayatının toplumun kültürünü, yaşayışını yükseltmek, onu bu durumdan kurtarmak Halkevlerinin 12 milyon köylüye ulaşmasıyla olanaklı olacaktı. Aydınlar, memurlar öğrendiklerini kendi gayret ve yeteneklerinden ziyade milletin yaptığı fedakarlıklara, vatan savunması için döktüğü kanlara borçluydu.

Görüldüğü gibi Kaya, Halkevlerini aydınların halkı aydınlatarak milletine olan borcunun ödeneceği yerler olarak görmektedir. Ayrıca Halkevleri aracılığıyla devrimin anlaşılması, benimsenmesi ve devrimden geri dönüş noktasında şu uyarıcı vurguyu yapmıştır:

“Eğer bizim fikirlerimizi, ideallerimizi halkın büyük çoğunluğunu oluşturan halk anlamayacak olursa eski zamanlarda olduğu gibi kendi hücresine kapanmış, fal atmakla vakit geçiren filozoflara benzeriz.” [4]

Halk, bu evler aracılığıyla eğitim, sanat, sağlık, köy işleri ile uğraşacak ve kendini bu alanlarda yetkinleşecektir. Halkevleri, okuyan, dinleyen, eleştiren, bilime önem veren, spor yapan, sanat, tarih, edebiyat gibi alanlarda kendini yetiştiren, kültürel etkinliklerle ilgilenen üretken yeni insanı yaratmaya çalışan kurumlar olarak düşünülmüş ve faaliyet göstermiştir.

Atatürk açılışının 6. yıldönümü nedeniyle 1938’de Şükrü Kaya’ya yolladığı telgrafta Halkevleri’ni “kültür sahamızdaki inkişafımızda (ilerlememizde) mühim bir vazife gören” kurum olarak gördüğünü belirtmiştir. [5]

Özellikle halkın ilgi duyacağı konferans ve toplantıların yapılmasına önem verilmiş, merkezde yapılan konferanslar kitapçık halinde bastırılmıştır. 19 Şubat 1934’te Halkevlerinin sayısı 55’e çıkmıştır. Bu çalışmaya göre Halkevlerinde 1933 yılında toplam 1.663 toplantı yapılmış, bu toplantılara 500.569 kişi katılmış, bir yıl içinde 915 konferans, 373 konser, ve bunları 478.837 kişi izlemiştir.

Kütüphanelerdeki kitap sayısı altmış bini geçmiş ve kitaplıklardan yararlananlar ise 150.000’i bulmuştur. Üye sayısı 34 bindi. Bir yıl içinde bu rakamlara ulaşılması, Halkevleri ile beraber ülkede yaratılan canlılığı sayısal olarak göstermektedir.

19 Şubat 1935’te 23 Halkevi daha açılarak sayı 103’e ulaşmıştır. 2.100.000’den fazla yurttaş Halkevlerinden yararlanmıştır. Bu rakam 2.380.000 kişinin şehir ve kasabalarda yaşadığı düşünülürse Halkevlerinin bulunduğu şehirlerde yaşayanların neredeyse tamamını kapsamaktadır. Halkevlerine üye 55.000 kişinin 5.000’i kadındır. 1935 yılı içinde Halkevlerinin faaliyetleri sayısal olarak şu şekilde gerçekleşmiştir: 782 gösteri düzenlenmiş, 294 bin kişi gelmiş, 776 konser yapılmış ve 137 bin kişi dinlemiş, 636 film gösterilmiş, 296 bin kişi izlemiş, 1503 konferans verilmiş 322 bin kişi dinlemiş, 740 özel gece düzenlenmiş, 233 bin kişi gelmiş, 23 sergi açılmış, 34 bin kişi gezmiş, 36 yerli malı günü yapılmış 224 bin kişi katılmış, 1867 spor günü düzenlenmiş 48 bin kişi gelmiş, 291 bayrama 624 bin kişi katılmış, 1370 eğlence gecesine ise 398 bin kişi gelmiştir. Bir yıl içinde kitap sayısı 107 bine ulaşmış ve 625 bin kişi Halkevi kitaplıklarından yararlanmıştır. [6]

Ayrıca her Halkevi kendi bölgesinde toprak bayramları, köy bayramları, spor şenlikleri ve sürek avları gibi açık hava çalışmaları da yaparak kitlesel etkinlik alanlarını genişletmiştir. Halkevleri, amatör fotoğraf yarışmaları, müzik, tiyatro, kitaplık, spor işleri, geziler ile gençliğin zamanını geçirmesi yönünden etkili kurumlar olmuştur.

1936 yılında sayısı 136’ya ulaşan Halkevlerinin yayınladıkları dergi sayısı 25, kitapların sayısı ise 120 idi. O yıl Halkevlerinin yayınladıkları dergiler ise illere göre şöyleydi: Ülkü (Ankara), Doğuş (Kars), Güzel Günler (sonradan Fikirler, İzmir), Halkevi (Eskişehir), Kaynak (Balıkesir), Taşpınar (Afyon), Yeni Türk (İstanbul), 6 Ok (Edirne), Yeni Doğuş (sonra Bozkurt, daha sonra Gediz, Manisa), Aksu (Giresun), İnan Köy (Trabzon), Ün (Isparta), Akpınar (Niğde), Yeni Tokat (Tokat), Türküm (sonradan Uludağ, Bursa), Ilgaz (sonradan Fikirler, Kastamonu), Altın Yaprak (Bafra), Ülker (Niksar), Ülker (Burdur), Taşan (Merzifon), Konya (Konya), Altan (Elazığ), 19 Mayıs (Samsun), Orta Yayla (Sivas), Çağlayan (Antalya), Başpınar (Gaziantep), Çorumlu (Çorum), Derme (Malatya), Erciyes (Kayseri), Erzurum (Erzurum), Görüşler (Adana), Hatay (Antakya), İnanç (Denizli), Karaelmas (Zonguldak), Ordu (Ordu), Batıyolu Ordu (Kırklareli) [7]

Yardıma gereksinimi olana koşmak ve ona devletin yetersiz kaldığı noktada toplumun elini uzatmak Halkevlerine düşen görevlerdi. Kaya, Halkevlerinin çevresindeki köyleri gezerek, tanıyarak onlara bilmediklerini öğretmek, iktisadi durumlarını düzeltmek için çabalamaları yönünde yönlendirmelerde bulunmuştur. Halkevleri aracılığı ile çocuklara ve hastalara bakmayı da önemsemiştir. [8]

Görüldüğü gibi Halkevleri sadece birer kültürel kurum olarak düşünülmemiş, parasız dispanserler, gıda ve kömür dağıtımı gibi halkın yaşamsal ihtiyaçlarını karşılamak da görev edinilmiştir.

Hastalara olduğu kadar işsizlere de yardımcı olmak gene Halkevlerinin göreviydi. Kaya, ülkede bir sosyal hizmetler örgütlenmesinin bulunmaması nedeniyle, Halkevlerinin bu gibi görevleri de üstlenmesini sağlamıştır. Halk sağlığı çalışmalarının planlanması ve yürütülmesi doktorların da katkısıyla Halkevleri aracılığı ile yürütülmüştür. Kaya, bu yoldan sağlıklı bir toplum olunabilmenin yollarını araştırmıştır. Halkevleri, dikiş, nakış, arıcılık, bağcılık, daktilo, elektrikçilik gibi kurslar vererek yurttaşları meslek sahibi yapmaya da çaba harcamıştır. [9]

Kaya, okuma-yazma oranın artmasını ve yeni harflerin öğrenilmesini titizlikle takip eder. Kaya, 1929 yılında Sivas, Kayseri, Şebinkarahisar ve bazı illere yaptığı ziyaretlerde halkın en aydınları arasında bile uygulamanın Arap harfleriyle olmasına üzülmüştür. Lise ve ortaokul Türkçe okuma ve yazmayı oldukça zayıf görmüştür. [10]  Bu durumu, halk dersaneleri ve kursları ile okuma-yazma faaliyetleri yapılarak ortadan kaldırmaya çabalamıştır.

halkevleri

Bu görevleri yerine getirmek amacıyla Halkevleri dokuz şubeye ayrılmıştır. Bu şubeler:

1- Dil, Edebiyat, Tarih (Dil, Edebiyat), 2-  Ar (Güzel Sanatlar), 3- Gösterit (Temsil), 4- Spor, 5- Sosyal Yardım, 6- Halk Dershaneleri ve Kurslar, 7- Kitapsaray ve Yayın (Kütüphane ve Yayın), 8- Köycülük, 9- Müze ve Sergi. [11]

Bununla beraber “kitapsaray” ve “yayın” şubeleri de oluşturulması istenmiştir. [12]

Halkın kültürel seviyesinin yükseltilmesi amacıyla özellikle İstanbul, Ankara Halkevlerinde genç aydınlar göreve çağırılmıştır. Bu kişilerin bildiklerini, öğrettiklerini konferans şeklinde ve halkın önemli kısmının anlayabileceği tarzda anlatmalarını önemsemiştir. O, bu suretle Halkevlerinin halk üniversitesine dönüşmesini arzulamıştır.

1938 yılına gelindiğinde Halkevlerinin sayısı 210’a çıkmıştır. 1932’de 209 binası, 8 bini bayan olmak üzere 180 bin üyesi vardır. 19 bin yurttaş çeşitli kurslardan yararlanmıştır. 1933’te 915 konferans verilmişken 1938’de 3.056 konferans verilmiştir. 1933 de 373 konser yerine, bu sene 1.164 konser; 1933’te 511 temsil yerine bu yıl 1.549 temsil verilmiştir. Sinema ve radyolar da bu oranda artmıştır. Kitaplıklarda 1933’te 59.444 kitap varken 149.900 okuyucu gelmiştir. 1938’de kitap sayısı 129.362 cildi bulmuş, okuyucuların sayısı da 1.590.000’i geçmiştir. Halkevlerinde 1935’te 59 sergi açılmışken 1938’de 179 sergi açılmıştır. 1935’te 495 köy gezilmişken 1938 yılında çalışılan köylerin sayısı 1.495’ti. Halk dersleri 1935’ten bu yana 8.300’den 16.000’e varmıştı. 1933’te Halkevlerine 500.000 yurttaş gelmiş iken 1938’de gelenlerin sayısı 6.642.000’dir. 1937’de faal üyenin sayısı 95.253’di. Kaya bu kişilerin meslek olarak bir dökümünü vermiştir. Bunların 8.877’si öğretmen, 15.577’si çiftçi, 23.935’i işçi, 5.113’ü tüccar, 1.551’i doktor, 1.904’ü avukat, diğerleri de başka sanat ve mesleklere üye yurttaşlardı. [13] Şehirlerdeki aydınların büyük bir çoğunluğu Halkevlerinde görev almışlardır. Bunlar arasında en önemli kitle öğretmenlerdir. Bu etkinlikler yapılırken halktan para alınmadığı gibi öğretmenler de gönüllü çalışmıştır.

Bu çabalar halkın Cumhuriyet’e bağlanmasını, devrimleri benimsemesini pekiştirmiştir. Kaya, Halkevlerini “ihtilalin kültürel yayın ve koruma yurdu” olarak tanımlamıştır. [14]

Mustafa SOLAK - 28 Şubat 2016 - Odatv

Dipnotlar:

[1] Zeki Arıkan, “Halkevleri’nin Kuruluşu ve Tarihsel İşlevi”, Atatürk Yolu, c.6, S. 23, Mayıs 1999, s.262.

[2] Mehmet Serhat Yılmaz, Harf İnklabı ve Millet Okulları 1928-1935 (Kastamonu Örneği), Bilge Ofset Matbaa, Ankara, 2009, s.96.; Öz, age, s.111.; Neşe G. Yeşilkaya, “Halkevleri”, Modern Türkiye’de Siyasal Düşünce, c.2, Kemalizm, 6. Baskı, İletişim Yayıncılık, İstanbul, 2009, s.113.; Sina Akşin, Kısa Türkiye Tarihi, 11. Baskı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2010, s.205.

[3] Şimşek, age, s.70.

[4] Ayın Tarihi, S. 39, Şubat 1937, s.38

[5] Yeşilkaya, agm, s.114.

[6] Anıl Çeçen, Atatürk’ün Kültür Kurumu Halkevleri, Gündoğan Yayınları, Ankara, 1990, s.121-129

[7] Halkevleri 1932-1935, s.25.; M. Rauf İnan, “Atatürk’ün Halkçılık Ülküsü”, Atatürk ve Halkevleri (Atatürkçü Düşünce Üzerine Denemeler), s. 104.; Şimşek, age, s.116-117.

[8] Şükrü Kaya, “Halkevleri Açılış Konferansı”, Ülkü, c.11, S. 61, Ulus Basımevi, Ankara, 1937, s. 6. Daha geniş bilgi için bakınız. Mustafa Solak, Atatürk’ün Bakanı Şükrü Kaya, Kaynak Yayınları, 2. Baskı, İstanbul, 2013., s.260-275.

[9] Yeşilkaya, agm, s.114.

[10] BCA, 030..12.73.4

[11] Bu şubelerin adlarından 1940 yılında değiştirilenler parantez içinde belirtilmiştir. Bkz. CHP Halkevleri Öğreneği, Ulus Basımevi, Ankara, 1935, s.5.;

[12] Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreterliği’nin Parti Örgütlerine Genelgesi, c.9, s.46.

[13] Cumhuriyet, 21 Şubat 1938

[14] Solak, age, s.270.

Son Yazılar

Showers

13°C

Istanbul